گلناز حکمت | شهربانو، وقتی پای صحبتهای مریم سراوانی نشستم، بیش از هر چیزی تلاش او در راه رسیدن به اهدافش به چشمم آمد. دختری که از روز بعد از فارغالتحصیلیاش وقتی میفهمد با مدرک دانشگاهیای که برایش کلی زحمت کشیده کار مورد علاقهاش را پیدا نمیکند، میرود به سراغ هنری که انگار توی رگهایش جریان داشته است.
مریم بعد از فارغالتحصیلی در رشته علوم سیاسی در سال ۱۳۸۶ شروع میکند به گذراندن یکی از بهترین دورههای قلمزنی در فنی و حرفهای، دورهای که چهار پنج ماه طول کشید و هر روز از ۸ صبح تا ۲ ظهر مشغول یادگیری بود. خانم سراوانی حالا دو تا مدرک فنیوحرفهای از مشهد و گرگان دارد. یک درجه هنری معادل کارشناسی هم از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی گرفته است. او یکی از معدود هنرمندان جوانی است که کار برجستهکاری روی مس را در مشهد انجام میدهد.
بله، دی ۱۳۸۸ اولین قرارداد هنریام را با سازمان میراث فرهنگی برای دوتا تابلو بستم. در مرکز آفرینش و پژوهش هنرهای سنتی در خانه ملک فعالیت میکردم که زیرمجموعه میراث فرهنگی بود.
برای هر کاری یک قرارداد هنری میبستیم. طرحها را انحصاری کار میکردم و برای جای دیگر یا فرد دیگری آن طرح را انجام نمیدادم. متریال و وسایل مورد نیاز کار توسط خود میراث فرهنگی در اختیارمان قرار میگرفت.
بعد از اتمام کارها، کارشناسی روی آنها انجام میشد و میرفتم سراغ پروژه بعدی.
نمایشگاههای مختلف شرکت میکردم که از سمت میراث فرهنگی در آن نمایشگاهها حضور پیدا میکردیم.
تا سال ۹۲ در مجموعه خانه ملک و بعد هم مصلی مشهد بودیم. بعد از مدتی تفکیکی اتفاق افتاد و کار من و همکاران سفالگرمان سنگین بود. آنها کورههای بزرگی داشتند و من برای میز کارم و کار قلمزنی، به باز کردن قیر نیاز داشتم. از خانه ملک نقل مکان کردیم. کار کاشی، معرق چوب و قلمزنی به ساختمان مصلی منتقل شد و بعد از یک سال که در آن مکان بودیم، دیگر با ما قراردادی بسته نشد.
من علیرغم حسم به کار هنری، از این عرصه خارج شدم و به پنج سال کار غیرمرتبط با رشته تحصیلی و هنریام انجام دادم در شرکتی که با مهندسی برق و مکانیک مرتبط بود. اما دلم با هنرم بود. در رشتهای که در آن شرکت مهندسی کار میکردم، چند مدرک از نظام مهندسی هم گرفتم ولی، چون مدرک دانشگاهی (ایمنی کارگاهی) نداشتم نتوانستم ادامه بدهم. دوباره دو سال یعنی در سالهای ۹۷ و ۹۸ میراث فرهنگی بودم و بعد کرونا اتفاق افتاد. هنوز نمیدانم ما بچههای هنری آن دو سال را چطور گذراندیم. بعد هم اعلام کردند باید هنرمندان جدید بیایند. من هم تصمیم گرفتم برای اولین بار خودم به صورت مستقل کار کنم. حالا یک سال و نیم است که در مکانی به اسم دهکده صنایع دستی در باغ مشهد یک میز و یک ویترین دارم که سفارش میگیرم و در حضور مخاطب کار میکنم.
بله، من در کنار کار هنری، در دانشکده الزهرا (س) مشهد در رشته قلمزنی تدریس میکردم. بعد تقاضا برای این رشته کم شد و دانشجوها کم شدند. البته میدانم که هنوز هم متقاضی هست ولی، چون کسی از این رشته به درآمد زیاد نمیرسید، تقاضا کم بود. در زمان کرونا هم که ما تعطیل شدیم و دیگر این همکاری ادامه پیدا نکرد.
اول اینکه به نظر من ذوق مردم مثل قدیم نیست. البته کارهای مدرن زیاد شده و مردم کارهای سنتی را نمیپسندند. بعد هم این موضوع با سطح زندگی و معیشت مردم مرتبط است. الان کار پرس که کار دستگاهی است هم زیاد شده است. مردم مسهای پرسکاریشده را زیادتر میخرند ولی قلمزنی به خاطر هنریتر بودن و قیمت بالا مشتری مخصوص به خودش را دارد. مردم صنایع دستی را توی تلویزیون، سریالها و تبلیغات کم میبینند این است که انگار این هنر در حال فراموشی است.
این سینی مسی را به قیمت ۸۵۰ هزار تومان خریدم. سینیای است که ضخامت لازم برای برجستهکاری یا جوندهکاری روی مس را داشته باشد. من ده پانزده روز، روزی ۵ ساعت روی این ظرف کار میکنم.
کار هنری پول عشق است. پول علاقه است و البته پول زحمت و سلامتی هنرمند.
من با فیروزه، فیروزهکوبی روی مس انجام میدهم. نقاشی میکنم. مردم ظرفهای فیروزهکوبی را به علت خاصیت سنگ فیروزه میپسندند و هدیه میدهند و برایشان از قلمزنی جذابتر
است.
من در کارهای غیرهنری وضع مالیام خوب بود ولی حال روحیام خوب نبود. به همین دلیل، برگشتم. از این کار هنری هزینه زندگی من درنمیآید. الان همه هنرمندها به علت عشقی که به کارشان دارند و با امید رخ دادن اتفاقات خوب سر کارشان هستند.
یک کار برجستهکاری یا جوندهکاری هفتخوان رستم انجام دادم که روی یک سینی شصتسانتیمتر بود و بعد به میز تبدیل شد و شش ماه زمان برد. آن کار را خیلی دوست داشتم.
یک کار آینه شمعدان انجام دادم که خیلی دوست داشتم و یک شیر بالدار که اولین کار قلمزنیام بود. آن را هم خیلی دوست داشتم و یک تابلوی نادرشاه که آن را هم دوست داشتم.
اینها برای من یادگار ماندهاند و باعث دلگرمیم هستم، امیدوارم که این هنر قدیمی دوباره توی خانههای مردم دیده شود.
کار روی مس انواع مختلفی دارد. پرسکار که کار با دستگاه است و قلمزنی با دست. از همان زمانی که فلز کشف شد، مردم سعی کردند از فلزات مختلف برای کاربردهای روزمرهشان استفاده کنند. از قابلمه و کاسه بگیرید تا ظروفی به عنوان لیوان برای نوشیدنی. روی جامها و ظرفهای فلزی برای نوشیدنیها و روی ریتونها کار میکردند. بعدها به گلدانها و تابلوها و اسامی متبرک و ضریحها منتقل میشود. ضریح مطهر ائمه (ع) برجستهکاری روی انواع فلزات است.
قلمزنی عبارت است از تزیین و کندن نقوش روی اشیای فلزی بهویژه مس، طلا، نقره و برنج یا به عبارت دیگر، ایجاد خطوط و نقوش به وسیله قلم با ضربه چکش روی اجسام فلزی. خانم سراوانی میگوید: قلمزنی دستی روی سطوح مثل بشقاب و حجمهای مثل گلدان و سماور انجام میشود. اوج کار هنری برجستهکاری قلمزنی را روی ضریحها میبینیم.
جوندهکاری یک شاخه از قلمزنی است که هم با قلمهای متفاوتی کار میشود، هم طرز ضربه زدنش هم متفاوت است. قدرت بدنی بیشتر میخواهد و باید روی مسی با ضخامت بالا بزنیم. روی ۲ میلیمتر به بالا تا ۵ میلیمتر انجام میشود. این ضخامت به این دلیل است که طرح بالا بیاید. بیشتر روی نقره و مس انجام میشود. هرچند چکشخواری طلا بالاست، چون گران است کار نمیشود.
هنر اجرای نقش به روش کوبشی، با استفاده از ضربات چکش بر قلم روی فلزات چکشخوار را قلمزنی میگویند. سطوح تخت و منحنی را که قلمزنی میشوند، برمبنای برجستگی نقوش از کم به زیاد به روشهای عکسی، زمینه پر (منبت)، برجسته و جُندهکاری نامگذاری میکنند. طرحهای اسلیمی و ختایی، گلومرغ، گرفتوگیر، خوشنویسی و گرههای هندسی از رایجترین نقوش سنتی استفادهشده در قلمزنی هستند.
دوره آموزشی قلمزنی در دو دوره مقدماتی و پیشرفته تدوین شده است و در مرکز آموزشهای تخصصیکاربردی جهاد دانشگاهی دانشگاه هنر، با امکانات و تجهیزات موردنیاز این رشته هنری برگزار میشود که در هر یکی از دورهها تکنیکهای مختلف قلمزنی با اصول آنها آموزش داده میشود.
دوره مقدماتی قلمزنی سی ساعت است که بهصورت پنج جلسه ششساعته برگزار میشود. طی گذراندن این دوره، هنرجویان اصول اولیه قلمزنی را ضمن ساخت نمونه روی سطوح مسطح و حجمی با به کارگیری تکنیک ریزهقلم یاد میگیرند.
دوره پیشرفته قلمزنی هم سی ساعت است که بهصورت پنج جلسه ششساعته برگزار میشود. طی گذراندن این دوره هنرجویان اصول اولیه قلمزنی برجسته را ضمن ساخت نمونه روی سطوح با بهکارگیری تکنیک نیمبرجسته یاد میگیرند. همچنین دورههای ۳۶۰ ساعته فنیوحرفهای بهصورت کامل این دورهها را به هنرجویان آموزش میدهد و مدرک متناسب هم به هنرجویان اهدا میشود.
